شیر علي اپریدی د اوسني خیبر پښتونخوا د خیبر ضلعې د تیراه سیمې د کوکي خېل اپریدي قبیلې غړی و. د هغه ریښې د ډیورنډ کرښې ته څېرمه د راجګال تیراه په غرونو کې وې.
د هغه د پلار نوم په تاریخي سندونو کې ولي (یا ولي خان) یاد شوی دی. شیر علي د پېښور ته نږدې په هغو کلیو کې اوسېده چې هغه مهال د برتانوي واکمنۍ څخه بهر ازادې قبایلي سیمې وې.
په نولسمه پېړۍ کې سرحدي پښتنو اکثراً د برتانوي پوځ په لیکو کې د زړورتیا له امله نوم ګاټه. شیر علي هم د برتانوي افسرانو لاندې د پولیس او اسماني سرتېري په توګه دنده ترسره کړې وه او د خپلو ښو خدمتونو له امله یې انعامونه او د ستاینې مډالونه ترلاسه کړي وو.
په ۱۸۶۷ کې شیر علي د حیدر په نوم یو کس، چې په ځینو روایتونو کې یې تربور ښودل شوی، د پېښور په ښار کې وواژه. د دې قتل انګېزه په روایتي لحاظ شخصي او خانداني شخړه یا د غیرت او پښتونولۍ مسله وه.
سره له دې چې شیر علي د پښتونولۍ د اصولو پر بنسټ خپل عمل برحق ګاڼه، برتانوي محکمې هغه ته د مرګ سزا واوروله چې وروسته عمري قید او د اندامان ټاپوګانو (کالاپاني) ته په جلاوطنۍ بدله شوه. د شیر علي لپاره دا یوه لویه بې انصافي وه، ځکه هغه تمه درلوده چې قضیه به یې د جرګې له لارې حل شي.
په زندان کې له دوه درې کلونو تېرولو وروسته، هغه له یوه لوړ پوړي برتانوي چارواکي څخه د غچ اخیستو پرېکړه وکړه. کله چې د هند وایسرای لارډ میو د ۱۸۷۲ د فبروري په ۸مه د زندان لیدنې ته ورغی، شیر علي پرې د چاقو مرګونی برید وکړ.
شیر علي د تېښتې هېڅ هڅه ونکړه. د پلټنو پر مهال یې په ډېر زړورتیا وویل چې دا کار یې یوازې د خدای په مرسته او له هر ډول ملګري پرته کړی دی، او موخه یې د هغه بې انصافۍ غچ اخیستل وو چې د ده په حق کې شوې وه.
هغه ته په بیړه د مرګ سزا واورول شوه او د ۱۸۷۲ د مارچ په ۱۱مه په دار وځړول شو. ویل کیږي چې هغه له مرګ څخه هېڅ وېره نه درلوده او په خپله یې د دار پړی ښکل کړ.
د لارډ میو وژنه د برتانوي هند په تاریخ کې د یوه وایسرای د وژنې لومړنۍ او یوازینۍ بریالۍ پېښه ده چې ټوله برتانوي امپراتوري یې ولړزوله. د شیر علي اپریدي کیسه د پښتونولۍ، بدل او استعماري قانون ترمنځ د ټکر یوه لویه تاریخي بېلګه ده.
سرچینې
- 1.The Assassination of Lord Mayo: The "First" Jihad? — Dr. Helen James
- 2.Concerning John's Indian Affairs — Robert Henry Elliot
